الـفبای زبان بلوچی

قالبهای شعرکلاسیک حال که با ویژگیهای  قافیه آشنا شدیم باید بدانیم که در گذشته براساس شکل قرار گرفتن قافیه ها در شعر؛ قالبهایی ساخته اند یعنی بر اساس شکل ظاهری قافیه ها و طرز چیده شدن آنها در ابیات این

قالب ها به وجود آمده اند در این بخش از کتاب

 می خواهم به این قالبها اشاره کنم وشما را بیشتر با قالبها آشنا نمایم.

1.قالب غزل:

مسلّماً با شنیدن غزل به یاد حافظ شیرازی  می افتید آیا تاکنون ازخود پرسیده اید که این قالب شعری چه ویژگیهایی دارد؟ لازم به ذکر است که تعداد ابیات غزل نباید از پنچ بیت کمتر باشند وشایسته است که از یازده بیت نیز بیشتر نشود ولی دیده شده که برخی از شاعران نامدار تا 25 یا30بیت؛ تعداد ابیات قالب غزل را گسترش             داده اند.در هر حال برای این قالب شعری حدّ و مرزی مشخّص وجود دارد. در واقع قرن هفتم یا سبک عراقی؛زمان اوج شکوفایی غزل است که حافظ در قرن هشتم رشد غزل رابه بالاترین حدّ خود می رساند صاﺌب تبریزی در سبک هندی نیز نوعی دیگر وبیانی دیگر از غزل اراﺌـه می کند امّادر سبک بازگشت ادبی  غزل سرایان فقط در حدّ تقلید از غزلسرایان نامدار باقی

می مانند و هیچگونه خلاقیّت و ابتکاری در شعر آنها به وجودنمی آید!بلکه در حدّ فتوکپی یا تقلید آثار از خودبرجا می گذارند.

اکنون می خواهم طرز قرار گرفتن قافیه هارا در غزل نشان دهم خطوطی که می بینید بیانگر مصراع هستند:

ـــــــــــــــــ* ــــــــــــــــــ*    

ـــــــــــــــــ   ــــــــــــــــــ*

ـــــــــــــــــ   ــــــــــــــــــ*

ـــــــــــــــــ   ــــــــــــــــــ*

ـــــــــــــــــ   ــــــــــــــــــ*

ـــــــــــــــــ   ـــــــــــــــــــ* 

تا کنون غزل های خودم را چاپ نکرده ام چون اراده چنین است که آنها را در   مجموعه ای دیگر منتشر نمایم امّا در این اثر جهت روشن کردن قالب غزل یکی از غزلهایم را که در روستای محلّ تولّدسروده؛ انتخاب نموده ام که اکنون از کمّ و کیف آن آگاه خواهید شد. امید است که موجب شادی گردد. لازم به ذکر است که این اَبْیات را بارها در مجالس شبهای شعر دانشگاههای زاهدان قراﺌت کرده ام:

خور شید زمستانم

لبْ غنچهٴ خـندانم ســلطان دل و جـانم

صد سال بر این حُسْنت دِلْداده و مهمانم

افســــوس نــمی فهـمی دِلْدادهٴ بســـتانت

من تشــنهٴ دیـدارم؛ سرچشــمه، نمی دانم

گُــلْ بـوسهٴ مغرورت، هـر گز نشـده رامـم

مـــن مـــنتظر آنـــــم دربـــان و نگــهبانم

اندکْ نِگَهٴ چشمت، دلْ خوش کُنَم باشد

وزْ فیض همین افسون، پیوسته غزلْ خوانم!

وقتی دل شیدایم، بوسید نگاهت را

گُلْ بوسه شکوفه زد، در ریشهٴ دندانم

گویی لبِ نمناکت لبْ تشنه نمی بیند

آبی نچکد از او بر قلب پریشانم

با نازکی اندام؛ باپاکیِ دندانت

من قصّهٴ دل گفتم خندید که نادانم!

شمس الْغزل قلبم شیرینْ لبِ خوشمزّه

از شهد شکرْ شیرتْ صد شعر بَیَفْشانم

هان! ای گُلِ خوشبویم از یادْمَبَرْ این شور

ریشه بِدَوان درمن، خاک گـُل گلدانم

یک قطره،نگاه خود در جام شرابم ریز

افزون بنما شورش در این دلِ طوفانم

هر مغز ودلی بوسید آن چشم و لبت پنهان

چون معترضی برمن؟افسونگر خندانم؟!

من چشم ولبت بوسم پنهانی ورِنْدانه

دارم هنری والا در ریشهٴ ایمانم

گـُلْ آهوی زیبایم رحمی بنما بر من

کز آتش لبهایت سر گشته و ویرانم

ظالمْ لب و چشمانت مظلوم؛ دلِ مَستم

آن چشم و لبتْ آزاد، من؛ گوشهٴ زندانم!!

خواهم سخنی گویم با حُسْن جَمال تو

کای دلبر دلْ آزار ، من بر سرِ پیمانم

سرمای وجودم شو را از بیخ بِکَن دلبر

گرمای وجودم شو؛ خورشید زمستانم

هرشاعرعاشقْ جانْ چون دید غزلهایم

داندکه در این شیوه من؛ رهبر میدانم

حافظ برو سعدی گوی یک لحظه بیا اینجا

تا عشق دگر بینی در این دلِ دیوانم

وین شیوهٴ عشق ما با خلق بهشتی گوی

من مغزغزلْ نوشم! وز زمرهٴ رندانم

رو نثر مُسَجَّع خوان ازپیرهرات ما

خوان این غزل ناب چون باغ وگلستانم

رازی بُود ایّوبی! آسان نکنی رامش!

کزعشق نجیب او،من؛من سرگشته وحیرانم!

این غزل را بارها در دانشگاههای سیستان وبلوچستان قراﺌـت کرده ام همانطور که می بینید کلمات جانم ـ نمی دانم و...در این غزل کلمات قافیه هستند وتعداد ابیات این شعر نیز 21بیت هستند که از حدّ11 و15 بیت نیز فراتر رفته است بدون اینکه کلمات قافیه تکراری باشند همانطور که می دانید در غزل شاعریادی از خود می کند در بیت آخر اسم شعری خود را آورده ام این عمل را تخلّص می گویند.

به قافیه و آرایش آنها در این دو غزل دقّت کنید:

«دل نَبی دانا»

چِـڃ مَنی زَخْمانْ تَوْمَجَنْ گا نا

گـَـژْدُمِڃـن یاران تَوْ بِکَن مانا

رۏبَهان گُشتَه ما تَهی یارِن

ظاهری یارَنْ گـَـژْدُمِڃـن سانا

آ شَپَیْحْ اِسْتارْ وارِثانْ کُشتَه

یـڃ غمی رڃـشُم  وا مَنی جانا

کافرانْ پَرْ ما، آپْ سَکْ بَسْتَه

تَوْ بیا مَرْچی پَچْ بِکن تانا

یا بِدَیْحْ زَهْـرِڃ کافرِڃـن ماران

یا بِکن رۏشن یِـڃ مَنی بانا

چِـڃ منی زخمان تَو مَجَن گانا

گژدُمِڃن یاران تَو بِکَن مانا

مَیْحْ اَیوبا دَیْحْ جَنَّتی دادِڃ

نازُکڃـن عِشْکان دَیْحْ پَه مهمانا

84/2/28

   « گِهتِرڃـن مردم »

مَیْحْ جِهانَیْحْ گُلْ بِـڃوَس  و وارَنْتْ

گِهْتِرِڃـن مردم، واجَه هَپْتارَنْتْ!

عِشْکی گُپْتاران، دست هَپْتاران

گَنجَیْحْ بُمْپانان، سِیَه سَرِڃـن مارَنْتْ!

عاشکانْ نَیْلَنْتْ عِشْکَیْحْ دیّوانا!

وَتْ پَه وَتْ کَنْدَن گُــ̈طّ شاکارَنْتْ

مِهْلـَـبِڃـن شَیْرانْ؛ وانَگا نَیْلَنْتْ!

وَتْ گُشَیْحْ زانُن شاهِ گفتارَنْتْ

مَیْحْ دِلی گَپّانْ؛ بِـڃ کَس و یارَنْتْ

ماهِکانِڃـن شَپْ، مُرْتَگ و گارَنْتْ

نالَگان، گِنْدَیْحْ اِشْکُنَیْحْ دردانْ

دل چَه دل دور و چانْکِ سیگارَنْتْ!

نازُکِڃـن مَهْتاپْ، کَپْتَگَنْ تَهْنا!

چۏ پَسا بُلْم وچِڃـر کاپارَنْتْ!

شاهِ مهتاپان، واجَه هَپْتاران!

شاهِ دلداران، واجَه دَلّارَنْتْ!

وَشّی و شادی هِچّ نَبَنْ چِلَّه!

هَـنْگـَرِڃـن ظالم؛ ظلما گیمّارَنْتْ!!

ظالِـمڃـن مَکّار، سڃـرِ آزارَنْتْ

عاشکی ̈طپّانْ، پُرِّ کوکّارَنْتْ

یِـڃ کَشا یَکـِّـڃ مُرْتَگ وکَپْتَه

آ  کَشا واجَه، چانْکِ باپارَنْتْ

هَوْرُ کی تِرَمْپانْ گار و بیمّارَنْتْ

مَیْحْ دِلی اَرْسانْ کُنْجِ اَمْبارَنْتْ

یـڃ دُرُو ڌَنْگـَـر هُشْک و بڃ آپَنْ

پَرْ تَهی مِهْرانْ نِشْتَه چَمْ چارَنْتْ

مرغُکانْ آواز، وانَگَــن مَــرْچی

وَهْدِ دیدارا، مثلِ دلدارَنْـــتْ

اِشْکُتَه ظلما، تیّ تَـــــوار و گــام

گـَـژْدُمِڃـن نادان، کُنْــ̈ط یڃـوارَنْتْ

ظالمڃـن هَپْتارْ جَنْگ و پوتّارَنْتْ

عاشِکِڃـن سِڃـنَگ، پُرّ وُۏپارَنْتْ

یِـڃ تَهی ایّوب شَیْرُ کان بَندّی

مَیْحْ شَکَرْ گالان؛ گۏن تَه گُلزارَنْتْ

28/2/84